South African Airways (SAA) begint deze week met herstructureringen waarbij het personeelsbestand met driekwart moet inkrimpen. Volgens een overzicht van Network24 blijven 1000 van de 4650 banen bestaan. In de eerste maanden van 2020 werd al driekwart van de lijndiensten geschrapt. Doel van de operatie is om een levensvatbaar staatsluchtvaartbedrijf te behouden
Groeiende problemen
Na opening van thuismarkt in 1991 moest SAA omschakelen van monopolie naar concurrentie met budgetmaatschappijen. De dominantie positie van SAA op het Afrikaanse continent kwam in de afgelopen decennia op vergelijkbare wijze onder druk. De sedert 2003 aanschafte Airbus A340 bleek uiteindelijk een miskoop. Het toestel was onvoldoende opgewassen tegen de hete, hooggelegen (5500 voet) thuishaven Johannesburg OR Tambo. En met het stijgen van de brandstofprijzen sinds 2007 kon het viermotorige toestel niet op tegen de concurrentie met zuinige, tweemotorige jets.
Groeiende bemoeienis
SAA is deel van het prestige dat de Zuid-Afrikaanse regering wil uitstralen. De overheid heeft dan ook stevig grip op het staatsbedrijf. Die bemoeienis is in het afgelopen decennium snel intensiever geworden. Compleet met controversiële benoemingen op hoge posities en commerciële missers. Bovendien kreeg de onderneming te maken met problemen bij zijn onderhoudstak SAA Technical. Minister van financiën Mboweni bevestigde, na onderzoek, geruchten over diefstal van onderdelen en zelfs een hele motor, aldus het Zuid-Afrikaanse zakenblad Business Insider.
Groeiende kosten
Terwijl de inkomsten van de airline hard terugliepen, bleven de kosten groeien. Ruwweg met jaarlijks 20 procent ten opzichte van het eigen vermogen tussen 2013 en 2017. Sinds 2017 is geen jaarrekening meer gepubliceerd, waardoor de actuele stand van zaken onduidelijk is. Dankzij staatsteun – in de afgelopen tien jaar minstens 25 miljard Rand (1,5 miljard Euro) – bleef SAA in de lucht. Onderwijl slaagden de vakbonden van piloten en cabinepersoneel er in de afgelopen jaren steeds in om jaarlijkse loonsverhogingen van rond de 8 procent af te dwingen. In november 2019 werd nog overeenstemming bereikt over 5,9 procent loonsverhoging. In december 2019 vroeg SAA uitstel van betaling aan.
Krimpen om te overleven
Sindsdien pogen twee bewindvoerders diepgaande structurele hervormingen te bewerkstelligen bij het staatsbedrijf. Zij stuiten daarbij op verzet van de vakbonden en bij politiek en landsbestuur. Het lijkt er nu op dat het desastreuze effect van COVID-19 op de vliegmarkt, leidt tot ruimte voor een meer structurele aanpak. Onrendabele lijndiensten waren al geschrapt. Nu wordt het personeelsbestand fors ingekrompen. Zo blijven 88 van de 625 piloten in dienst. Bij het cabinepersoneel behouden 276 van de 1505 hun baan. Van het grondpersoneel blijft een kwart in dienst en eenderde van de 197 bestuursleden mag blijven. Onder (technisch) specialisten blijft driekwart van de banen behouden. Wie weg moet en wie mag blijven wordt bepaald aan de hand van ‘ervaring, kwalificaties en vaardigheden’, aldus de bewindvoerders. Zij verwachten dat de Zuid-Afrikaanse staatsonderneming in sterk afgeslankte vorm levensvatbaar zal zijn.
Auteur: Bert Zegger
